Τετάρτη 11 Νοεμβρίου 2026
του Σωτήρη Μερμίγκη
Υπάρχει κάτι σχεδόν ειρωνικό στον τρόπο με τον οποίο το ελληνικό κράτος ανακαλύπτει περιοδικά την εγκατάλειψη της υπαίθρου: αφού επί δεκαετίες συγκεντρώνει οικονομική δραστηριότητα, υπηρεσίες, διοικητικές λειτουργίες και ευκαιρίες απασχόλησης στα μεγάλα αστικά κέντρα, επιστρέφει κατόπιν στους κατοίκους της πρωτεύουσας προσφέροντάς τους οικονομικά κίνητρα για να εγκατασταθούν σε περιοχές των οποίων τις συνθήκες διαβίωσης έχει προηγουμένως αποδυναμώσει.
Η πρόσφατη εξαγγελία της υπουργού Εργασίας Νίκης Κεραμέως για επιδότηση του 90% του μισθού και των ασφαλιστικών εισφορών επί δώδεκα μήνες, σε επιχειρήσεις που προσλαμβάνουν κατοίκους ορεινών και απομακρυσμένων περιοχών με καθεστώς τηλεργασίας, επαναφέρει τη συζήτηση για την αποκέντρωση.
Παράλληλα, το πρόγραμμα μετεγκατάστασης, που αρχικά εφαρμόστηκε στον Έβρο, επεκτάθηκε στις Περιφερειακές Ενότητες Δράμας, Φλώρινας, Κιλκίς, Σερρών, Πέλλας, Καστοριάς, Κοζάνης, Γρεβενών, Ιωαννίνων και Θεσπρωτίας. Προβλέπει ενίσχυση 10.000 ευρώ ανά νοικοκυριό, με δυνατότητα προκαταβολής 5.000 ευρώ πριν από τη μετακόμιση και δεύτερη δόση μετά τη συμπλήρωση ενός έτους μόνιμης διαμονής.
Η ηλεκτρονική πλατφόρμα άνοιξε στις 14 Οκτωβρίου, ενώ, σύμφωνα με τη Δόμνα Μιχαηλίδου, μέσα στα πρώτα δύο εικοσιτετράωρα υποβλήθηκαν 1.400 αιτήσεις. Η νέα φάση αφορά έως 1.000 νοικοκυριά, με ορίζοντα ολοκλήρωσης το τέλος του 2028.
Η ανταπόκριση αυτή έχει ενδιαφέρον. Αναδεικνύει την υπαρκτή επιθυμία ενός τμήματος του πληθυσμού να εγκαταλείψει τα μεγάλα αστικά κέντρα, εφόσον εξασφαλίζονται στοιχειώδεις όροι εγκατάστασης.
Ωστόσο, τι ακριβώς αγοράζουν τα 10.000 ευρώ; Η μεταφορά μιας οικογένειας σε έναν μικρό οικισμό συνεπάγεται έξοδα μετακόμισης, κατοικία, εργασία, σχολείο, υγειονομική περίθαλψη, συγκοινωνίες και πρόσβαση σε δημόσιες υπηρεσίες.
Η τηλεργασία μπορεί να αποσυνδέσει γεωγραφικά τον εργαζόμενο από τον εργοδότη του, ενώ η ίδια δεν δημιουργεί αυτομάτως κοινωνικό και οικονομικό ιστό. Η δυνατότητα κοινωνικής αναπαραγωγής, δηλαδή η καθημερινή εξασφάλιση των όρων διαβίωσης και της συνέχειας μιας τοπικής κοινωνίας, απαιτεί πολύ ευρύτερες παρεμβάσεις.
Την ώρα που προσφέρονται κίνητρα μετεγκατάστασης, η περιφέρεια εξακολουθεί να χάνει λειτουργίες: υποκαταστήματα τραπεζών, ΔΕΗ, ΟΤΕ, εφορίες, ΕΛΤΑ και άλλες δημόσιες υπηρεσίες περιορίζονται ή συγκεντρώνονται σε μεγαλύτερα διοικητικά κέντρα. Η αγροτική παραγωγή πιέζεται από το κόστος, τις ευρωπαϊκές πολιτικές και την απουσία ουσιαστικής στρατηγικής ανασυγκρότησης, ενώ η βιομηχανική δραστηριότητα παραμένει γεωγραφικά και παραγωγικά περιορισμένη. Η ερήμωση γίνεται έτσι αυτοτροφοδοτούμενη: λιγότεροι κάτοικοι σημαίνουν λιγότερες υπηρεσίες, οι λιγότερες υπηρεσίες εντείνουν τη φυγή και η φυγή επιταχύνει τη συρρίκνωση.
Η ιστορική γενεαλογία του φαινομένου είναι μακρά. Η προσφυγική εγκατάσταση μετά το 1922, η μεταπολεμική αστυφιλία, ο Εμφύλιος και οι πολιτικές διώξεις, η εσωτερική μετανάστευση, η αναγκαστική μετακίνηση πληθυσμών και οι μετασχηματισμοί της αγροτικής οικονομίας συνέβαλαν στη συγκέντρωση του πληθυσμού στα αστικά κέντρα. Αργότερα, έργα που παρουσιάστηκαν ως αναπτυξιακές παρεμβάσεις, όπως τα φράγματα Καστρακίου και Κρεμαστών στην Αιτωλοακαρνανία, μετέβαλαν ριζικά τον κοινωνικό και γεωγραφικό χάρτη, πλημμυρίζοντας οικισμούς και μετακινώντας πληθυσμούς προς τις περιφερειακές πόλεις.
Το αποτέλεσμα αποτυπώνεται εντονότερα στην Αθήνα, όπου η Περιφέρεια Αττικής συγκεντρώνει περίπου 3,81 εκατομμύρια κατοίκους, το 36,4% του πληθυσμού της χώρας.
Αρκεί να βρεθεί κανείς στη Λεωφόρο Αλεξάνδρας ή στη Βασιλίσσης Σοφίας για να αντιληφθεί τις συνέπειες. Το μποτιλιάρισμα αντιμετωπίζεται ως τεχνικό πρόβλημα, με προτάσεις για υπόγειες διανοίξεις, διεύρυνση οδών και νέους κόμβους.
Ωστόσο, η κυκλοφοριακή συμφόρηση αποτελεί πρωτίστως σύμπτωμα της υπερσυγκέντρωσης κατοικίας, εργασίας και διοίκησης. Η πολυκεντρική οργάνωση της Αθήνας, με πολλαπλούς πόλους εργασίας, εκπαίδευσης, εμπορίου και υπηρεσιών, σε συνδυασμό με την ενίσχυση των δημόσιων μεταφορών, θα περιόριζε τις καθημερινές μετακινήσεις. Ο γερασμένος εξοπλισμός του Μετρό, οι ελλείψεις στη συγκοινωνία και η προβληματική ένταξη του Προαστιακού στον αστικό ιστό επιβαρύνουν περαιτέρω την κατάσταση.
Ο Lewis Mumford, στην ιστορική μελέτη του για την πόλη, αναδεικνύει τη σημασία της ανθρώπινης κλίμακας και των αποστάσεων που μπορούν να καλυφθούν με τα πόδια, ως θεμελιωδών όρων βιώσιμης αστικής ζωής.
Η αποκέντρωση, επομένως, προϋποθέτει μια συνολική ανακατανομή πληθυσμού, παραγωγής και διοικητικής εξουσίας. Χρειάζεται βιομηχανική και αγροτική ανασυγκρότηση, πανεπιστήμια, νοσοκομεία, δημόσιες υπηρεσίες και σταθερές θέσεις εργασίας. Χρειάζεται επίσης ουσιαστική διοικητική αυτονομία των Περιφερειών και των Δήμων, με αρμοδιότητες και πόρους που θα τους επιτρέπουν να σχεδιάζουν την ανάπτυξή τους.
Η αθηνοκεντρική αντίληψη αποκαλύπτεται ακόμη και στη συζήτηση για τα περιφερειακά πανεπιστήμια, όταν η φοίτηση στην Κομοτηνή ή στη Φλώρινα παρουσιάζεται ως ταλαιπωρία του Αθηναίου φοιτητή, παραγνωρίζοντας τη σημασία των ιδρυμάτων για τις τοπικές κοινωνίες. Η περιφέρεια αντιμετωπίζεται συχνά ως γεωγραφική απόσταση από την πρωτεύουσα, ενώ αποτελεί ένα σύνολο κοινωνιών με δικές τους ανάγκες και αναπτυξιακές δυνατότητες.
Τα νέα προγράμματα μπορούν να προσφέρουν μια προσωρινή διέξοδο σε ορισμένα νοικοκυριά. Η αποτελεσματικότητά τους, όμως, θα κριθεί από το αν θα ενταχθούν σε ένα συνεκτικό σχέδιο ανασυγκρότησης.
Γιατί το πραγματικό ερώτημα παραμένει: γιατί ένας άνθρωπος εγκαταλείπει την επαρχία για να κατέβει στην Αθήνα και τι θα πρέπει να αλλάξει ώστε να επιλέξει να επιστρέψει;
Όσο η απάντηση παραμένει αγνοημένη από τον σχεδιασμό της κυβερνητικής πολιτικής, τα επιδόματα μετεγκατάστασης θα λειτουργούν ως αποσπασματική διαχείριση ενός προβλήματος που παράγεται από την ίδια την οργάνωση της ελληνικής οικονομίας και του κράτους.
By KOMMON 10 Νοεμβρίου, 2026